Արեւմտահայերէն շարժապատկերի արդի շարժումը
Վերջին տասնամեակներուն, արեւմտահայերէնի տարածքը, Պէյրութէն մինչեւ Փարիզ, Լոս Անճելըսէն Արժանթին եւ այլուր, կը նօսրանայ։ Դասակարգուած իբրեւ վտանգուած լեզու, անոր գոյատեւումը կախեալ է դպրոցներէն, յաճախ սակաւաթիւ աշակերտներով դասարաններէ, եւ պայքարող համայնքներէ։
Այսօր, դանդաղ բայց հաստատուն փոփոխութիւն մը կը ծաւալի. բազմաթիւ երիտասարդներ կը վերադառնան լեզուին եւ կը ստեղծագործեն անոր միջոցով, ընդ որում եւ այս պարագային՝ պաստառի վրայ։ Արեւմտահայերէնը այլեւս լոկ գոյատեւումի լեզու չէ․ ան կը փորձէ դառնալ ազդու միջոց մը՝ տեսանիւթերու եւ ֆիլմի յառաջապահ արուեստին համար։
Այս ստեղծագործական ընթացքը կը բխի իւրայատուկ մշակութահեն ռազմավարութենէ մը։ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Համայնքներու Բաժանմունքը, իր արդ եւս|in view ժամանակակից մշակոյթի նպաստի ծրագիրին միջոցով, կը հեռանայ աւանդական պահպանումի տրամասումէն։ Փոխարէնը, Հիմնարկութիւնը մշակոյթը կը նկատէ իբրեւ կենսական ենթակառուցուածք։
Նորարար երկու աշխատանքներ ներկայացուեցան Երեւանի «Ոսկէ Ծիրան Միջազգային Կինոփառատօն»-ին յուլիս 2026-ին, ցոյց տալով թէ ինչպէս բեմադրիչներ արեւմտահայերէնը կը վերածեն ժամանակակից հոգեբանական ուսումնասիրութեան եւ պատմական հարցադրումներու առիթի։
Մեկուսացումի գերիրապաշտութիւնը. «Ընտանեկան հարաման»
Պուլկարիա ծնած, Լոս Անճելըս բնակող անկախ բեմադրիչ Անահիտ Եաղճեանի նկարահանած «Ընտանեկան հարաման» փորձարարական կարճ ֆիլմը արեւմտահայերէնը կը տանի բոլորովին անսպասելի ոճական տարածք մը։ Ֆիլմը կը պատկերէ ծննդաբերութենէ մը ետք առաջացած ընկճախտի եւ մայրութեան ճնշող ապրումները, համավարակի խստագոյն մեկուսացումի շրջանին։
Եաղճեան կ՚օգտագործէ ստուերներ, ուրուագիծեր եւ տան արտասովոր փոփոխուող տարածքներ՝ տեսանելի դարձնելու համար մօր մը ինքնավարութեան ծարաւը։ Փոխանակ այս մարդկային խորունկ եւ համամարդկային ցաւը անգլերէնով պատմելու, Եաղճեան ֆիլմի հոգեպարար ներքին մենախօսութիւնը ամբողջութեամբ կը ներկայացնէ արեւմտահայերէնով։ Վտանգուած լեզու մը հոգեկան առողջութեան եւ մեկուսացման անմիջական ուսումնասիրութեան հետ զուգորդելով՝ ան ցոյց կու տայ թէ ինչպէ՛ս հին լեզու մը կրնայ ձայն տալ խիստ ժամանակակից ներքին պայքարներու։
«Ընտանեկան հարաման»-ը իր համաշխարհային առաջնախաղը նշեց Ռոթերտամի Միջազգային ֆիլմի փառատօնին եւ արժանացաւ «Black Bear Award» մրցանակին, իսկ ձայնի լաւագոյն գործածութեան համար Աթէնքի Միջազգային Ֆիլմի եւ Տեսանիւթի Փառատօնին։
Թաքնուած աշխարհագրութիւններու քարտէսագրում. «Պարտէզը որ քեզ երազեց»
Մինչ Եաղճեան կը նայի դէպի ներս, բեմադրիչ Յասմիկ Ղազարեան կը նայի դէպի դուրս՝ Սփիւռքի բնական եւ գրական ենթապատկերին, իր «Պարտէզը որ քեզ երազեց» վաւերագրական ֆիլմով։
Ֆիլմը մտերմիկ եւ հազուագիւտ անդրադարձ մըն է Գրիգոր Պըլտեանի կեանքին, ժամանակակից գրող եւ մտաւորական, որ վեց տասնամեակ շարունակ գրած է արեւմտահայերէնով։ Պըլտեան նուիրուած կը մնայ լեզուի մը, որ պատմութիւնը բազմիցս փորձած է մեռեալ հռչակել։ Ղազարեանի ֆիլմը կը հետազօտէ «անտեսանելի հայկական Փարիզ մը», որ Պըլտեան կը կրէ իր մէջ, ցոյց տալով թէ ինչպէս ինքնութիւնն ու յիշողութիւնը կը բնակին լեզուի մը մէջ, երբ անոր աշխարհագրութիւնը ամբողջովին ցրուած է։
Ոսպնեակ մը՝ «Marc Nichanian Declassified»
Հրայր Էօլմէսէքեանի «Marc Nichanian Declassified» ժապաւէնը ոսպնեակ մըն է Մարկ Նշանեանի փիլիսոփայութեան՝ ներկայացնելով զինք որպէս մտածողական հաստատուն կայք, բայց մշտական շարժումի մէջ գտնուող մտաւորական մը։
Էօլմէսէքեանի խօսքերով, ֆիլմ մը կը վերաբերի պատմութիւն մը պատմելուն եւ դերասանական շարժումը արձանագրելուն։ Սակայն, ըստ էութեան, բեմադրիչին առաջադրանքն է ստիպել դիտողին ընկղմիլ եւ ի վերջոյ կորսուիլ պատմութեան մէջ։ Այս խորացուած ուսումնասիրութեան միջոցով, Էօլմէսէքեան կը բացայայտէ Նշանեանի՝ մտաւորականի, հեղինակի, թարգմանիչի եւ գրական քննադատի մտածողութիւնը։ Ան կը հիւսէ կենսագրական տարրեր, որոնք լոյս կը սփռեն Նշանեանի փիլիսոփայական մտքին վրայ։ Ֆիլմի առաջնախաղը տեղի ունեցաւ Լոս Անճելըսի եւ Փարիզի մէջ։
Սփիւռքէն դէպի լայն աշխարհ. լսարանի ընդլայնում
«Ընտանեկան հարաման» եւ «Պարտէզը որ քեզ երազեց» ֆիլմերու Ոսկէ Ծիրանի նման միջազգային հարթակի վրայ ներկայացնելու հմայքը աւանդական լսարանի մը ուժականութիւնը փոխելուն մէջ է։ Արեւմտահայերէն արուեստն ու գրականութիւնը միայն Սփիւռքի մէջ եւ Սփիւռքի համար չեն ստեղծուիր, այլ ցուցադրուելով Երեւանի մէջ՝ կամուրջ կը դառնան պատմական եւ լեզուական վիհին՝ արեւմտահայերէնը հասցնելով արեւելահայերէն խօսողներուն։
Աւելին՝ քանի որ Ոսկէ Ծիրանը միջազգային փառատօնային ցանցի կարեւոր հանգոյց մըն է, այս ցուցադրութիւնները բնականաբար կը հասնին համաշխարհային հանդիսատեսին, ֆիլմի քննադատներուն եւ միջազգային բեմադրիչներու լայն լսարանին։
Օգտագործելով շարժապատկերի համամարդկային լեզուն՝ այս բեմադրիչները հայերէնը կը վերածեն միջազգայնօրէն մատչելի ստեղծագործական միջոցի։ Երբ ոչ-հայ հանդիսատեսը մութ սրահի մէջ կը զգայ մայրութեան ընկճախտի ցաւը կամ գրական աքսորը արեւմտահայերէնի ելեւէջներուն ընդմէջէն, լեզուն կը դառնայ համաշխարհային շարժապատկերի անբաժան մասնիկ։
Տեսանելիութեան ենթակառուցուածքի կառուցում
Ստեղծագործական նոր նիւթերու այս ներկայացումը յառաջացուցած է երկրորդական կարեւոր շարժում մը. մշակութային այլ գործողներ կը կառուցեն այս ստեղծագործութիւնը տեսանելի դարձնող հարթակներ։ Բաւարար չէ միայն մշակոյթ ստեղծել. այն պէտք է գնահատուի, աշխատցուի եւ հասցուի մշակութային հեղինակաւոր հաստատութիւններու։
Այս բացը լեցնելու համար, Լոնտոնի Հայկական Ֆիլմի Միութիւնը (Armenian Film Society London), որու համահիմնադիրներն են Տաթեւիկ Այվազեանը եւ Քիրա Ատիպէկովը, նախաձեռնեց բացառիկ միջազգային յայտ՝ ամբողջութեամբ նուիրուած արեւմտահայերէն ֆիլմին, որուն պիտի յաջորդեն քննարկումներ, կլոր սեղաններ եւ վարպետաց դասեր։ Այս նախաձեռնութիւնը իր գագաթնակէտին պիտի հասնի արեւմտահայերէն ֆիլմերու առաջին յատուկ ծրագիրով, որ տեղի պիտի ունենայ Լոնտոնի Հայկական Ֆիլմի Փառատօնին՝ 2026 դեկտեմբեր 3-էն 6։
Կարեւոր է նշել, որ ցուցադրութիւնը տեղի պիտի ունենայ Լոնտոնի հեղինակաւոր Ժամանակակից Արուեստի Հիմնարկին մէջ (Institute of Contemporary Arts)։ Այս ծրագիրը ICA-ի մէջ հիւրընկալելը արեւմտահայերէն շարժապատկերը համայնքային պահպանումի ծրագիրէ մը կը բարձրացնէ դէպի միջազգային անկախ ֆիլմի ճանչցուած շարժում։
Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութիւնը կը հաւատայ, որ գեղարուեստական բազմազանութիւնը կը ստեղծէ ընկերային դիմակայութիւն մը։ Հիմնարկութիւնը կը ստեղծէ պայմաններ, որպէսզի համաշխարհային տարբեր փորձառութիւններ թարգմանուին, գրուին եւ իրականացուին արեւմտահայերէնով. Լոնտոնի Հայկական Ֆիլմի Միութիւնը նորարար հարթակներու միջոցով կ՚ապահովէ այդ պատմութիւններու տարածումը աշխարհի առաջնակարգ մշակութային հաստատութիւններուն մէջ, ինչ որ ինքնաբաւ մշակութային կենսահամակարգ մը կը ձեւաւորէ։